پویان طباطبایی, تهران/تورنتو: آیتالله سید علی حسینی خامنهای، رهبر ۸۶ ساله جمهوری اسلامی و قدرتمندترین چهره سیاسی ایران در نزدیک به چهار دهه گذشته، روز شنبه در جریان نخستین موج از عملیات گسترده نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل که زیرساختهای امنیتی و فرماندهی ایران را هدف قرار داد، کشته شد. این حملات در ساعات پیش از سپیدهدم ۲۸ فوریه آغاز شد و یکی از مهمترین و سرنوشتسازترین تحولات ژئوپولیتیک خاورمیانه در دهههای اخیر را رقم زد.
در ساعات ابتدایی پس از حمله، روایتهای متناقض فضای خبری را دربر گرفت. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، از «نشانههای فزاینده» کشته شدن خامنهای سخن گفت و دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، بعدازظهر همان روز در شبکه اجتماعی خود اعلام کرد که واشینگتن این گزارشها را «صحیح» میداند. در مقابل، مقامهای ایرانی ابتدا این خبر را رد کردند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، اعلام کرد «تا آنجا که من میدانم» رهبر جمهوری اسلامی در سلامت کامل است و رسانههای نزدیک به حکومت نیز این گزارشها را «جنگ روانی» خواندند. با این حال، سرانجام حدود ساعت پنج بامداد به وقت تهران در اول مارس، تلویزیون رسمی ایران مرگ خامنهای را تأیید و از آغاز دورهای از عزای عمومی خبر داد.
خامنهای در سال ۱۹۸۹ و پس از درگذشت آیتالله روحالله خمینی به رهبری جمهوری اسلامی رسید و بیش از ۳۶ سال در رأس هرم قدرت باقی ماند. او بالاترین مرجع تصمیمگیری در ساختار جمهوری اسلامی بود و اختیار نهایی بر نیروهای مسلح، قوه قضائیه، رسانههای دولتی و نهادهای اصلی سیاسی کشور را در اختیار داشت و طی این سالها ساختار قدرت را بیش از پیش در چارچوب نهادهای انتصابی و امنیتی تثبیت کرد.
او چهره محوریای بود که بسیاری از فرصتهای پدیدآمده برای اصلاحات سیاسی و گذار به تغییرات دموکراتیک در ایران را نادیده گرفت و عملاً مانع تحقق آنها شد. جریانهای اصلاحطلب بارها زیر سایه نهادهای نظارتی وفادار به دفتر رهبری محدود شدند و اعتراضهای مدنی اغلب با سرکوب مواجه شد. در تازهترین موج ناآرامیهای سراسری، برآورد گروههای حقوق بشری و منابع داخلی نشان میدهد شمار کشتهشدگان از ۳۰ هزار نفر فراتر رفته است؛ رقمی که این دوره را به یکی از خونبارترین مقاطع پس از انقلاب ۱۳۵۷ بدل کرده است.
عملیات نظامی روز شنبه که مقامهای آمریکایی آن را تلاشی هماهنگ برای تضعیف زیرساختهای موشکی و هستهای ایران توصیف کردند، دهها هدف را در سراسر کشور، از جمله نقاطی در تهران مرتبط با حلقههای عالی فرماندهی، هدف قرار داد. انفجارهایی در چندین استان گزارش شد. ایران نیز در فاصله کوتاهی با پرتاب موشک و پهپاد به سوی خاک اسرائیل و داراییهای نظامی آمریکا در منطقه پاسخ داد و دامنه درگیری را گسترش داد، تحولی که نگرانیها درباره ورود منطقه به جنگی فراگیر را تشدید کرده است.
مرگ خامنهای صرفاً حذف یک رهبر سیاسی نیست، بلکه نقطه عطفی بنیادین در تاریخ جمهوری اسلامی و موازنه قدرت در خاورمیانه به شمار میآید. او طی نزدیک به چهار دهه، نماد تداوم اقتدار شیعی در ایران بود و سیاست گسترش نفوذ منطقهای تهران از لبنان و عراق تا سوریه را هدایت کرد. اکنون نگاهها به مسئله جانشینی دوخته شده است. بر اساس قانون اساسی، مجلس خبرگان مسئول انتخاب رهبر جدید است، اما این فرآیند تاکنون هرگز خارج از چارچوبی که طی دههها زیر نفوذ خامنهای شکل گرفته، آزموده نشده است. جهان با دقت تحولات پیش رو را دنبال میکند تا ببیند چه کسی سکان قدرت را در دست خواهد گرفت و آیا این انتقال، به تثبیت وضع موجود میانجامد یا آغازی بر مرحلهای تازه و پیشبینیناپذیر در سیاست ایران خواهد بود.
برای ایرانیان و جامعه بینالمللی، این رویداد تنها پایان یک دوران نیست، بلکه لحظهای سرنوشتساز در آینده سیاسی جمهوری اسلامی و معادلات امنیتی خاورمیانه محسوب میشود.
