بهناز رهبر – نیومارکت | مجله تیتر: گاهی فاصله یک خبر کوچک محلی تا صدر اخبار جهان فقط چند ساعت است. زنی ۲۸ ساله در یک مرکز تحقیقاتی طاعون در سیبری روسیه کار می‌کند و ناگهان با یک بیماری شدید تنفسی می‌میرد، درست همزمان با انتشار روایتی که می‌گوید چند روز پیش در محل کار او لوله‌ای آزمایشگاهی حاوی عامل طاعون شکسته است. از همین‌جا ماجرا از مرگ یک زن جوان فراتر می‌رود: نزدیک به ۲۰۰ نفر که احتمال تماس با او داشته‌اند زیر مراقبت پزشکی قرار می‌گیرند، کارکنانی از مؤسسه ایزوله می‌شوند و محدودیت‌ها به چند مرکز درمانی می‌رسد. مقام‌های روسیه همچنان از «ذات‌الریه با منشأ نامعلوم» حرف می‌زنند، اما هرچه دامنه اقدامات احتیاطی گسترده‌تر می‌شود، خبر هم از سیبری دورتر می‌رود و پای رسانه‌ها و نهادهای بهداشتی جهان را به ماجرا باز می‌کند.
نام این زن داریا شیپیلوواست. او دوم اکتبر درگذشت و در مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک کار می‌کرد، مرکزی که پژوهش درباره عوامل بیماری‌زای خطرناک بخشی از فعالیت آن است. مقام‌های بهداشتی روسیه ارتباط مرگ او با فعالیت آزمایشگاهی را رد می‌کنند، اما گزارش‌هایی درباره شکستن لوله آزمایش و تغییر یا حذف هشدارهای محلی منتشر می‌شود. رئیس منطقه بوریاتیا ابتدا احتمال مرگ بر اثر طاعون را مطرح می‌کند و سپس نوشته خود را تغییر می‌دهد. همزمان رئیس نهاد فدرال بهداشت روسیه به منطقه می‌رود. تغییر روایت‌های محلی در کنار این واکنش‌های احتیاطی، پرسشی را زنده نگه می‌دارد: واقعاً در ایرکوتسک چه اتفاقی افتاده است؟
این پرسش به‌سرعت از مرزهای روسیه عبور می‌کند. آمریکا خواستار اطلاعات دقیق‌تر می‌شود و دونالد ترامپ از احتمال گفت‌وگو با ولادیمیر پوتین درباره این حادثه و آمادگی برای کمک سخن می‌گوید. سازمان جهانی بهداشت نیز وضعیت را بررسی می‌کند و خطر گسترش بیماری را برای روسیه پایین و برای اروپا بسیار پایین ارزیابی می‌کند. در همین حال، خبر لغو و تأخیر پروازها در روسیه به گمانه‌زنی‌ها دامن می‌زند. برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی این اختلالات را نشانه محدودیت‌های تازه ناشی از طاعون می‌دانند، در حالی که اختلال در پروازهای روسیه پیش‌تر نیز بر اثر حملات پهپادی و محدودیت‌های امنیتی فضای هوایی رخ داده است. شواهد معتبری که لغو گسترده پروازها را به این مرگ مشکوک مرتبط کند، منتشر نشده است.
اطلاعات تازه از وضعیت افراد تحت مراقبت نیز به‌تدریج تصویر روشن‌تری ارائه می‌کند. مقام‌های روسیه اعلام می‌کنند حدود ۶۰ درصد افراد قرنطینه‌شده آزاد شده‌اند و در بررسی تماس‌ها، موردی از طاعون شناسایی نشده است. مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماری‌ها نیز در ششم اکتبر اعلام می‌کند که تاکنون مورد ثانویه‌ای گزارش نشده و شواهدی از انتقال پایدار انسان به انسان وجود ندارد. با وجود این، علت دقیق مرگ شیپیلووا همچنان موضوع بررسی است و همین فاصله میان احتمال‌های مطرح‌شده و نتیجه قطعی تحقیقات، توجه رسانه‌ها را حفظ می‌کند.
طاعون نامی آشنا در حافظه تاریخی بشر است. این بیماری عفونی که عامل آن باکتری یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) است، در قرن چهاردهم با عنوان «مرگ سیاه» بخش بزرگی از جمعیت اروپا را از بین برد. طاعون سه شکل اصلی خیارکی، خونی و ریوی دارد و نوع ریوی آن (Pneumonic Plague) به دلیل درگیر کردن ریه و امکان انتقال از طریق قطرات تنفسی در تماس نزدیک، از خطرناک‌ترین شکل‌های بیماری است. با این حال، پزشکی امروز ابزار مؤثری برای مقابله با آن دارد. تشخیص سریع، درمان با آنتی‌بیوتیک و ردیابی تماس‌ها می‌تواند خطر گسترش بیماری را به‌شدت کاهش دهد. به همین دلیل، حتی تأیید یک مورد طاعون ریوی نیز به‌تنهایی نشانه آغاز یک همه‌گیری نیست.
اما واکنش جهان به خبر سیبری تنها از خطر پزشکی طاعون سرچشمه نمی‌گیرد. حافظه جمعی هنوز به روزهای نخست کووید نزدیک است. در آخرین روز سال ۲۰۱۹، گزارش‌هایی از موارد ذات‌الریه ناشناخته در ووهان چین به سازمان جهانی بهداشت می‌رسد. در هفته‌های بعد، با شناسایی عامل بیماری و آشکار شدن ابعاد انتقال آن، جهان با بحرانی روبه‌رو می‌شود که مرزها، اقتصاد، سفر و زندگی روزمره میلیاردها نفر را تغییر می‌دهد. برای بسیاری از کانادایی‌ها، خاطره بسته شدن مرزها، تعطیلی مدارس و ماه‌ها محدودیت هنوز بخشی از تجربه شخصی آن سال‌هاست. کووید نشان می‌دهد که فاصله میان شناسایی نخستین موارد یک بیماری و درک ابعاد واقعی آن تا چه اندازه اهمیت دارد. اکنون هر خبر تازه از یک بیماری تنفسی ناشناخته، بخشی از همان خاطره را زنده می‌کند.
در مورد روسیه، خاطره تاریخی دیگری نیز به این حساسیت اضافه می‌شود. بامداد ۲۶ آوریل ۱۹۸۶، رآکتور شماره چهار نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در اتحاد جماهیر شوروی منفجر می‌شود، اما نخستین نشانه‌های آشکار حادثه برای جهان از صدها کیلومتر دورتر می‌رسد. دو روز بعد، کارکنان نیروگاه هسته‌ای فورسمارک در سوئد هنگام ورود به محل کار با میزان غیرعادی تشعشع روبه‌رو می‌شوند. بررسی‌ها نشان می‌دهد آلودگی از خارج سوئد آمده و مسیر حرکت توده آلوده نگاه‌ها را به خاک شوروی می‌کشاند. مسکو سرانجام وقوع حادثه را تأیید می‌کند، در حالی که مواد رادیواکتیو از مرزهای آن کشور عبور کرده‌اند.
چرنوبیل به دوران اتحاد جماهیر شوروی تعلق دارد، اما میراث آن همچنان بر اعتماد عمومی به اطلاع‌رسانی دولت‌ها سایه انداخته است. آن حادثه نشان داد که تأخیر در انتشار اطلاعات یک بحران می‌تواند پیامدهایی فراتر از خود حادثه داشته باشد. امروز نیز اختلاف میان روایت‌های رسمی و اقدامات احتیاطی، افکار عمومی را به جست‌وجوی توضیح دقیق‌تر وامی‌دارد. در ماجرای ایرکوتسک، همین نیاز به شفافیت است که پرسش درباره علت مرگ یک پژوهشگر را به موضوعی بین‌المللی تبدیل می‌کند.
جهان امروز البته با سال ۱۹۸۶ تفاوت بزرگی دارد. خبر برای عبور از مرزها منتظر بیانیه رسمی نمی‌ماند. در ماجرای سیبری، یک نوشته ویرایش‌شده از مقام محلی، هشدار حذف‌شده درباره سفر به منطقه و خبر لغو پروازها، در کنار گزارش مرگ یک پژوهشگر قرار می‌گیرند و تصویری بزرگ‌تر از یک حادثه محلی می‌سازند. هر کدام از این خبرها ممکن است توضیح مستقلی داشته باشند، اما انتشار همزمان آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی، احتمال‌ها و واقعیت‌ها را به هم پیوند می‌دهد. گاهی پیش از آنکه آزمایشگاه‌ها به نتیجه برسند، تصویری از حادثه در ذهن میلیون‌ها نفر شکل گرفته است. در چنین شرایطی، مسئولیت رسانه‌ها سنگین‌تر می‌شود تا میان واقعیت، احتمال و گمانه‌زنی مرز روشنی بگذارند و پرسش‌های ضروری را پیگیری کنند.
ماجرای سیبری در جهانی رخ می‌دهد که چند سال بحران پی‌درپی را تجربه کرده است. جنگ اوکراین، تنش میان روسیه و ناتو، درگیری‌های خاورمیانه، روابط پرتنش ایران و آمریکا و فشارهای اقتصادی، بخشی از زندگی روزمره میلیون‌ها نفر شده‌اند. در چنین فضایی، مرگ مشکوک یک پژوهشگر در آزمایشگاهی دورافتاده به خاطره کووید، تجربه چرنوبیل و تردید نسبت به اطلاعات رسمی پیوند می‌خورد و معنایی فراتر از یک خبر پزشکی پیدا می‌کند.
شاید نتیجه تحقیقات نشان دهد داریا شیپیلووا بر اثر نوعی ذات‌الریه بی‌ارتباط با فعالیت آزمایشگاه جان باخته است. شاید هم بررسی‌های بعدی اطلاعات تازه‌ای درباره منشأ بیماری او آشکار کند. پاسخ این پرسش به شواهد علمی وابسته است، اما واکنش جهانی به مرگ این زن جوان از واقعیت دیگری خبر می‌دهد. مردم در سال‌های اخیر آن‌قدر با جنگ، بیماری و بحران زندگی کرده‌اند که حتی یک خبر کوچک از گوشه‌ای دورافتاده می‌تواند خاطره تمام آن تجربه‌ها را زنده کند. جهان امروز فقط از آنچه اتفاق افتاده نمی‌ترسد، بلکه منتظر است ببیند خبر بد بعدی چیست.
نوشته بهناز رهبر روزنامه نگار LJI
