مینا رحیمی – تورنتو | مجله تیتر: یک نفر تب می‌کند. ابتدا ممکن است تصور کند مالاریاست یا یکی از بیماری‌های معمول منطقه. چند روز در خانه می‌ماند. مادر، همسر یا فرزندش از او مراقبت می‌کند. حالش بدتر می‌شود و سرانجام به مرکز درمانی می‌رسد. وقتی آزمایش نام ابولا را روی بیماری می‌گذارد، دیگر مسئله فقط همان یک بیمار نیست. باید پرسید در این چند روز چه کسانی او را لمس کرده‌اند، چه کسانی از او مراقبت کرده‌اند و چه کسی با خون، لباس یا وسایل آلوده او تماس داشته است. کانادا نمی‌خواهد این پرسش‌ها را روزی در تورنتو، مونترال یا ونکوور بپرسد.
دولت فدرال در ۲۸ سپتامبر محدودیت‌های موقت مرزی و مهاجرتی مرتبط با شیوع ابولا را برای ۶۰ روز دیگر، تا ۲۷ نوامبر، تمدید کرد. مقررات کنگو، اوگاندا و سودان جنوبی را دربرمی‌گیرد. اتباع خارجی که در ۲۱ روز پیش از سفر در جمهوری دموکراتیک کنگو حضور داشته‌اند، با محدودیت ورود یا ترانزیت از کانادا روبه‌رو هستند. شهروندان و دارندگان اقامت دائم کانادا همچنان حق بازگشت دارند، اما بسته به سابقه سفر می‌توانند مشمول قرنطینه ۲۱ روزه شوند.
تصمیم اتاوا در شرایطی گرفته شده که شیوع تازه ابولا در کنگو طی چند ماه هزاران نفر را مبتلا کرده است. تا ۲۳ سپتامبر، سازمان جهانی بهداشت ۷۸۹۰ مورد تأییدشده و ۳۷۹۹ مرگ را گزارش کرده بود. یعنی در این شیوع تقریباً از هر دو بیمار تأییدشده، یک نفر جان باخته است. بیماری نیز دیگر محدود به یک نقطه نیست و به ده‌ها منطقه بهداشتی در چند استان کنگو رسیده است. این اعداد شاید توضیح بدهند که چرا کانادا تصمیم گرفته منتظر نماند. اما برای فهمیدن ابعاد تصمیم باید یک قدم عقب رفت و پرسید: ابولا اصلاً چیست و چرا هنوز شنیدن نامش برای دولت‌ها نگران‌کننده است؟
ابولا برخلاف کووید یا آنفلوآنزا از طریق تنفس معمولی در یک اتاق منتقل نمی‌شود. خطر اصلی تماس مستقیم با خون و دیگر مایعات بدن فرد بیمار یا جسد فردی است که بر اثر بیماری جان باخته است. دوره نهفتگی اما می‌تواند تا ۲۱ روز طول بکشد و علائم اولیه، از تب و ضعف تا سردرد و درد عضلانی، الزاماً از همان ابتدا نشان نمی‌دهند که با ابولا روبه‌رو هستیم. مشکل ابولا دقیقاً همین‌جاست. وقتی می‌فهمیم آمده، ممکن است مدتی باشد که آمده است.
این بار یک پیچیدگی دیگر هم وجود دارد. عامل شیوع Bundibugyo virus است، یکی از گونه‌های ویروس‌های ایجادکننده ابولا. واکسن Ervebo که علیه گونه دیگری از ابولا استفاده می‌شود، برای Bundibugyo واکسن تأییدشده‌ای نیست و برای این گونه درمان اختصاصی دارای مجوز نیز وجود ندارد. واکسن‌ها و درمان‌های آزمایشی در دست بررسی‌اند، اما فعلاً نمی‌توان روی آنها به عنوان سدی آماده حساب کرد.
مهار چنین بیماری‌ای در کنگو فقط مسئله پزشکی نیست. این کشور مرزهای طولانی با چندین کشور دارد و زندگی روزمره مردم دو سوی بسیاری از این مرزها به یکدیگر گره خورده است. مردم برای کار، تجارت یا دیدن خانواده جابه‌جا می‌شوند و همه این رفت‌وآمدها هم از گذرگاه‌های رسمی انجام نمی‌شود. سازمان جهانی بهداشت خطر گسترش بیماری به کشورهای همسایه را بالا ارزیابی کرده و مسیرهای غیررسمی عبور و مرور، کنترل زنجیره انتقال را دشوارتر می‌کنند.
ویروس برای عبور از مرز پاسپورت نمی‌خواهد.
عامل دیگری نیز سال‌هاست مبارزه با ابولا را پیچیده کرده است: اعتماد. در برخی از جوامعی که شیوع‌های گذشته را تجربه کرده‌اند، سال‌ها جنگ، ناامنی، ضعف دولت و بی‌اعتمادی به نهادهای داخلی و خارجی باعث شده بخشی از مردم نسبت به واکسیناسیون و حتی حضور تیم‌های پزشکی تردید داشته باشند. شایعات درباره واکسن، ترس از مراکز درمانی و مقاومت در برابر ردیابی تماس‌ها بارها کار نیروهای بهداشتی را دشوار کرده است.
این مسئله در مورد ابولا اهمیت مضاعف دارد. برای شکستن زنجیره انتقال باید بیمار سریع پیدا شود، کسانی که با او تماس داشته‌اند شناسایی شوند و جامعه با تیم‌های پزشکی همکاری کند. هر خانواده‌ای که بیماری را پنهان کند، هر بیمار مشکوکی که دیر به مرکز درمانی برسد و هر حلقه‌ای که از ردیابی خارج شود، فرصت دیگری در اختیار ویروس می‌گذارد.
اینجاست که دوباره باید به کانادا برگشت. خود آژانس بهداشت عمومی کانادا خطر برای جمعیت عمومی کشور را پایین ارزیابی کرده است. در نگاه اول شاید این ارزیابی با چنین سختگیری مرزی‌ای جور درنیاید. اما «احتمال پایین» به معنای «پیامد ناچیز» نیست. سیاست پیشگیرانه دقیقاً برای زمانی طراحی می‌شود که خطر هنوز پشت مرز است، نه زمانی که نخستین زنجیره انتقال در داخل کشور شکل گرفته باشد.
کانادا در عین حال فقط درهای خود را نبسته است. اتاوا هشت میلیون دلار برای مقابله با شیوع اختصاص داده است. ۳٫۵ میلیون دلار به سازمان جهانی بهداشت، دو میلیون دلار به مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آفریقا و ۱٫۸ میلیون دلار به صلیب سرخ کانادا اختصاص یافته و ۷۰۰ هزار دلار دیگر نیز برای پروژه‌های بشردوستانه در کنگو در نظر گرفته شده است. کانادا همزمان اجازه آزمایش بالینی یک واکسن آزمایشی علیه Bundibugyo را نیز صادر کرده است. این دو وجه سیاست کانادا را باید کنار هم دید: سختگیری در مرز و کمک برای متوقف کردن بیماری در مبدأ.
محدودیت مرزی بی‌هزینه نیست. سفرها را به هم می‌زند، خانواده‌ها را گرفتار می‌کند و برای دانشجویان و مهاجران مشکل ایجاد می‌کند. به همین دلیل چنین محدودیت‌هایی باید موقت باشند و متناسب با وضعیت شیوع بازبینی شوند. اما در برابر بیماری‌ای که برای گونه فعلی آن هنوز واکسن تأییدشده‌ای وجود ندارد و در شیوع کنونی تقریباً نیمی از مبتلایان تأییدشده جان باخته‌اند، انتظار برای دیدن نخستین بیمار در داخل کشور، شکل عجیبی از احتیاط خواهد بود. گاهی سختگیری، همان پیشگیری است.
نوشته مینا رحیمی روزنامه نگار LJI
