بهناز رهبر – نیومارکت | مجله تیتر : در اتاوا، جایی میان رودخانه و مسیر تشریفاتی ساسکس درایو، خانهای وجود دارد که سالهاست نخستوزیر کانادا نمیتواند در آن زندگی کند. برای کشوری عضو گروه هفت، همین یک جمله کافی است تا نشان دهد ماجرای ۲۴ ساسکس مدتهاست از یک ساختمان قدیمی که نیاز به تعمیر دارد فراتر رفته است. آزبست، سیمکشی فرسوده، لولهکشی معیوب و تأسیساتی که دههها از عمرشان گذشته تنها بخش فیزیکی مشکلاند. بخش دیگر، داستان چند دهه تعلل سیاسی در کشوری است که تقریباً همه میدانستند باید یکی از مهمترین ساختمانهای عمومیاش را نجات دهند، اما کمتر دولتی حاضر بود هزینه سیاسی چنین تصمیمی را بپردازد.
مارک کارنی در ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶ سرانجام تصمیم گرفت این پرونده قدیمی را دوباره باز کند. او با اعلام یک رقابت ملی برای طراحی و بازسازی ساختمان گفت کانادا اجازه نخواهد داد ۲۴ ساسکس فروبریزد. برای فهمیدن اینکه چرا نخستوزیر کانادا در سال ۲۰۲۶ مجبور شده چنین جملهای بگوید، باید نزدیک به ۱۶۰ سال به عقب برگشت.
خانهای تقریباً همسن کشور
ساخت ۲۴ ساسکس در سالهای ۱۸۶۷ و ۱۸۶۸ انجام شد، درست در دورهای که کنفدراسیون کانادا شکل میگرفت. جوزف مریل کریر، صنعتگر ثروتمند چوب و سیاستمدار، این خانه را ساخت و آن را «Gorffwysfa» نامید، واژهای ولزی به معنای «جای آرامش». کریر از همان گروه بازرگانانی بود که در اتاوای قرن نوزدهم صنعت چوب، ثروت و سیاست را به یکدیگر پیوند میدادند.
پس از مرگ همسرش هانا، خانه در اوایل قرن بیستم به ویلیام کامرون ادواردز رسید که او نیز تاجر چوب، نماینده مجلس و بعدها سناتور بود. ملک سرانجام در اختیار گوردون ادواردز قرار گرفت، اما تا دهه ۱۹۴۰ دولت فدرال بیشتر زمینهای ساحلی این بخش از رودخانه اتاوا را در اختیار گرفته بود و ۲۴ ساسکس یکی از املاک خصوصی مهم باقیمانده محسوب میشد. دولت از سال ۱۹۴۳ برای تصاحب ملک وارد عمل شد. گوردون ادواردز مقاومت کرد و کشمکش حقوقی چند سال ادامه یافت. سرانجام دولت فدرال در سال ۱۹۴۹ ملک را در اختیار گرفت.
در پایان دهه ۱۹۴۰ تصمیم گرفته شد خانه به اقامتگاه رسمی نخستوزیر تبدیل شود، اما بازسازی آن دوره با آنچه امروز «حفاظت از میراث» مینامیم فاصله زیادی داشت. بخشی از شخصیت ویکتوریایی ساختمان حذف شد. پنجرههای بیرونزده، تزئینات و پنلهای چوبی و تعدادی از شومینهها کنار رفتند و ظاهر خانه رسمیتر و سادهتر شد. ساختمان امروزی به همین دلیل نتیجه لایههای مختلف تغییراتی است که طی بیش از یک قرن روی آن انجام شده است.
لویی سن لوران در سال ۱۹۵۱ نخستین نخستوزیری شد که در ۲۴ ساسکس زندگی کرد، هرچند چندان مشتاق این امتیاز نبود و اصرار داشت برای اقامت در آن اجاره بپردازد. پرداخت اجاره توسط نخستوزیران تا سال ۱۹۷۱ ادامه پیدا کرد. پس از او جان دیفنبیکر، لستر بی. پیرسون، پیر الیوت ترودو، جو کلارک، برایان مالرونی، ژان کرتین، پل مارتین و استیون هارپر از ساکنان این خانه بودند. در طول این سالها، چهرههایی چون وینستون چرچیل، ملکه الیزابت دوم و جان اف. کندی نیز به این خانه آمدند. ساختمانی که برای زندگی یک تاجر چوب ساخته شده بود، آرامآرام به بخشی از صحنه رسمی سیاست کانادا تبدیل شد.
وقتی تعمیر خانه نخستوزیر دردسر سیاسی شد
برای فهمیدن بخشی از حساسیت سیاسی ۲۴ ساسکس باید به دوره پیر ترودو برگشت. در سال ۱۹۷۵ استخری سرپوشیده در ساختمانی جداگانه در محوطه ساخته شد. هزینه آن، حدود ۲۰۰ هزار دلار آن زمان، از طریق کمکهای خصوصی تأمین شد و هویت اهداکنندگان علنی نشد. با وجود این، استخر در فضای سیاسی و رسانهای به نمادی از امتیازات نخستوزیری تبدیل شد.
سالها بعد هزینههای بازسازی و دکوراسیون اقامتگاه در دوران برایان مالرونی نیز جنجال آفرید. بخشی از مخارج از منابع حزب محافظهکار پیشرو پرداخت شده بود و انتشار جزئیات مربوط به امکانات و دکوراسیون خانه بار دیگر موضوع را وارد فضای سیاسی کرد. نتیجه این تجربهها تقریباً قابل پیشبینی بود: برای نخستوزیران بعدی، تعمیر اساسی ۲۴ ساسکس منفعت سیاسی چندانی نداشت. اگر میلیونها دلار برای آن خرج میکردند باید پاسخ میدادند چرا پول عمومی صرف خانه نخستوزیر شده و اگر تصمیم را عقب میانداختند، مشکل به دولت بعدی منتقل میشد. برای سالها، راه دوم آسانتر بود.
اما ساختمان منتظر سیاست نماند. در سال ۲۰۰۸ دفتر حسابرس کل کانادا هشدار داد که دیگر تعمیرات پراکنده کافی نیست. سیمکشی، لولهکشی، تهویه و سیستمهای حفاظت در برابر آتش نیازمند کار جدی بودند و وجود آزبست عملیات تعمیر را پیچیدهتر میکرد. حسابرس کل همان زمان هشدار داد که ادامه تأخیر نه تنها وضعیت ساختمان را بدتر میکند، بلکه هزینه بازسازی را نیز بالا خواهد برد. این هشدار تقریباً هجده سال پیش داده شده بود.
تا سال ۲۰۲۱ ارزیابی کمیسیون پایتخت ملی وضعیت ۲۴ ساسکس را «بحرانی» توصیف میکرد و هزینه لازم برای رساندن ساختمان به وضعیت مناسب را ۳۶.۶ میلیون دلار برآورد کرده بود. این رقم بودجه پروژه فعلی نبود و فقط نشان میداد هزینه سالها تعلل تا آن زمان به کجا رسیده است.
نخستوزیری بدون خانه نخستوزیری
وقتی جاستین ترودو در سال ۲۰۱۵ نخستوزیر شد، خانوادهاش به ۲۴ ساسکس نرفتند و به جای آن در ریدو کاتیج، در محوطه ریدو هال، ساکن شدند. آنچه قرار بود راهحلی موقت باشد، بیش از یک دهه ادامه پیدا کرده است و مارک کارنی نیز پس از نخستوزیر شدن در همان ریدو کاتیج اقامت دارد.
در پاییز ۲۰۲۲ کمیسیون پایتخت ملی به دلایل ایمنی و سلامت، فرایند تعطیل کردن ساختمان را آغاز کرد. بین مه ۲۰۲۳ و نوامبر ۲۰۲۴ حدود ۴.۳ میلیون دلار برای پاکسازی و خارج کردن تجهیزات فرسوده هزینه شد. آزبست برداشته شد، سیستمهای مکانیکی، گرمایشی و الکتریکی منسوخ خارج شدند و عناصر تاریخی قابل حفظ، از جمله درها و تزئینات، با دقت باز و برای استفاده احتمالی در آینده نگهداری شدند. در این مرحله دیگر دشوار بود کسی مسئله را «بازسازی لوکس خانه نخستوزیر» بنامد. اقامتگاه رسمی نخستوزیر کانادا عملاً از مدار خارج شده بود و دو نخستوزیر پیاپی نتوانسته بودند در آن زندگی کنند.
یکی از اعدادی که پس از اعلام پروژه جدید مرتب در رسانهها تکرار شده، ۵۰ میلیون دلار است. اما این رقم بودجه تصویبشده بازسازی نیست. بنیاد ریدو هال صراحتاً اعلام کرده که ۵۰ میلیون دلار تنها هدف کارزار جمعآوری کمک مالی است و هزینه نهایی پروژه هنوز مشخص نشده است. دولت امیدوار است تمام یا بخش عمده هزینه بازسازی از طریق این کارزار تأمین شود. شرکتها اجازه کمک ندارند، کمک ناشناس پذیرفته نمیشود و اهداکنندگان باید شهروند یا مقیم دائم کانادا باشند. کمکهای بیش از ۲۵ هزار دلار تحت بررسی تکمیلی مستقل قرار میگیرند، سقف فعلی کمک هر اهداکننده پنج میلیون دلار است و نام تمام اهداکنندگان نیز عمومی خواهد شد.
واکنش اولیه قابل توجه بوده است. تا پنجم اوت، پیش از آغاز رسمی کارزار گسترده پاییزی، بیش از ۳۳۰۰ نفر از تمام استانها و قلمروهای کانادا بیش از ۷۳۵ هزار دلار برای پروژه کمک کرده بودند. برای ساختمانی که دولتها سالها از ترس واکنش مردم درباره هزینه تعمیرش تصمیم نمیگرفتند، این استقبال دستکم یک پرسش ایجاد میکند: شاید مشکل افکار عمومی هیچگاه صرفاً مبلغ نبوده، بلکه اعتماد به نحوه خرج کردن آن بوده است. برنامه کارنی تنها به جمعآوری پول محدود نمیشود. دولت یک رقابت ملی طراحی و ساخت برای شرکتهای واجد شرایط کانادایی راه انداخته است. مؤسسه سلطنتی معماری کانادا در طراحی روند رقابت مشارکت دارد و هیئتی مستقل از متخصصان معماری، طراحی و حفاظت از میراث پیشنهادها را بررسی خواهد کرد. ریاست هیئت با موشه سفدی، معمار کانادایی هبیتات ۶۷ در مونترال و گالری ملی کانادا، است.
قرار است طرح برنده تا روز کانادا، اول ژوئیه ۲۰۲۷، اعلام شود و تیم منتخب مسئول طراحی و اجرای پروژه باشد. بنابراین در حال حاضر دو پاسخ اساسی هنوز وجود ندارد: ۲۴ ساسکس آینده دقیقاً چه شکلی خواهد داشت و هزینه نهایی آن چقدر خواهد شد. هر رقمی که امروز به عنوان «هزینه قطعی بازسازی» مطرح شود، جلوتر از اطلاعات رسمی حرکت کرده است.
آن سوی مرز، پروژهای کاملاً متفاوت
تقریباً همزمان، در واشنگتن پروژه گسترده بازسازی بال شرقی کاخ سفید (East Wing) و ساخت سالن بزرگ پذیرایی دونالد ترامپ در جریان است. مقایسه دو پروژه جذاب است، اما فقط زمانی معنا دارد که اعداد را با دقت بخوانیم. اسناد داخلی شرکت Clark Construction که واشنگتن پست بررسی کرده نشان میدهد برآورد پروژه گسترده بال شرقی کاخ سفید (East Wing) تا مارس ۲۰۲۶ به حدود ۶۰۰ میلیون دلار آمریکا رسیده بود. این پروژه فقط یک سالن رقص نیست و زیرساختهای امنیتی، فضاهای زیرزمینی و بازسازی گسترده مجموعه را نیز در بر میگیرد. قرارداد دیگری با سقف ۵۰۰ میلیون دلار نیز بدون فرایند معمول مناقصه رقابتی از طریق Executive Residence منعقد شده است.
ماجرای رقم یک میلیارد دلار نیز پیچیدهتر از برخی تیترهاست. جمهوریخواهان در کنگره پیشنهاد اختصاص یک میلیارد دلار برای ارتقای امنیت سرویس مخفی و مجموعه کاخ سفید را مطرح کرده بودند و بخشی از آن میتوانست صرف تدابیر امنیتی مرتبط با محل پروژه شود. دولت ترامپ تأکید داشت که این پول برای امنیت است، نه ساخت خود سالن. آن اعتبار یک میلیارد دلاری در نهایت از نسخه نهایی قانون کنار گذاشته شد.
بنابراین مقایسه درست این نیست که «کانادا ۵۰ میلیون دلار خرج میکند و آمریکا یک میلیارد دلار». هیچکدام از این دو عدد به آن سادگی که در تیترها به نظر میرسند قابل مقایسه نیستند. تفاوت جالبتر در شیوه اداره پروژههاست. در اتاوا، پروژهای که دولتها برای چند دهه از آن فرار کردهاند اکنون با رقابت معماری، هیئت مستقل و کارزار کمک مالی با اعلام نام اهداکنندگان پیش میرود. در واشنگتن، پروژهای بسیار بزرگتر با قراردادهای غیررقابتی و بحث ادامهدار درباره مرز میان هزینه خصوصی، امنیتی و عمومی همراه شده است. دو ساختمان و دو پروژه متفاوتاند، اما هر دو یک واقعیت قدیمی را یادآوری میکنند: ساختمانهای قدرت هیچگاه فقط ساختمان نیستند.
صورتحسابی که بالاخره رسید
سادهترین حمله به پروژه ۲۴ ساسکس هنوز همان پرسش قدیمی است: چرا باید میلیونها دلار برای خانه نخستوزیر خرج شود؟ شاید همین پرسش یکی از دلایلی باشد که مشکل تا امروز ادامه پیدا کرده است. اما ۲۴ ساسکس خانه مارک کارنی نیست، همانطور که خانه شخصی جاستین ترودو، استیون هارپر یا برایان مالرونی نبود. ساختمان متعلق به دولت کاناداست و از سال ۱۹۸۶ در بالاترین رده شناسایی ساختمانهای میراثی فدرال قرار دارد.
بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا کانادا باید برای «خانه نخستوزیر» پول خرج کند. مسئله این است که یک کشور با ساختمانهایی که به بخشی از حافظه سیاسی و نهادیاش تبدیل شدهاند چگونه رفتار میکند. کانادا برای مدت زیادی پاسخ روشنی نداشت. هر دولت بخشی از مشکل را به دولت بعدی سپرد، تعمیرات محدود انجام شد، گزارش نوشته شد، هشدار داده شد و تصمیم اصلی باز هم عقب افتاد.
هر کدام از این تعللها در زمان خود شاید از نظر سیاسی قابل فهم بود، اما حاصل جمع آنها دیگر قابل دفاع نیست: خانهای تقریباً همسن کشور، در پایتخت یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان، به نقطهای رسید که نخستوزیر کشور دیگر نمیتوانست در آن زندگی کند. حالا صورتحساب روی میز است و آزمون اصلی پروژه کارنی این نیست که ۲۴ ساسکس جدید چقدر باشکوه خواهد شد. آزمون این است که آیا کانادا این بار میتواند یک ساختمان تاریخی عمومی را با هزینهای شفاف، طراحی قابل دفاع و بدون سپردن دوباره مشکل به دولت بعدی احیا کند. ۲۴ ساسکس نزدیک به ۱۶۰ سال از تاریخ کانادا را دیده است. بعد از چند دهه تعلل، دیگر نمیتوان تصمیم درباره آیندهاش را به «بعداً» سپرد.
نوشته بهناز رهبر روزنامه نگار LJI
