از تهرانتو تا ایران کوچک

مینا رحیمی – مجله تیتر| در کمتر از دو دهه، جامعه ایرانی منطقه تورنتوی بزرگ چنان رشد کرده که حضورش دیگر فقط در آمار مهاجرت دیده نمی‌شود. فارسی روی ویترین‌هاست، شبکه بزرگی از کسب‌وکارها و خدمات شکل گرفته و جغرافیای زندگی ایرانیان از نورت یورک (North York) به تورن‌هیل (Thornhill)، ریچموند هیل (Richmond Hill) و دیگر نقاط منطقه یورک (York Region) امتداد پیدا کرده است. حالا بخشی از همین جغرافیا برای نخستین بار جایگاهی رسمی در نقشه فرهنگی تورنتو پیدا کرده است: «منطقه فرهنگی ایران کوچک» (Little Iran Cultural District).

اینکه دقیقاً چند ایرانی امروز در منطقه تورنتوی بزرگ (Greater Toronto Area یا GTA) زندگی می‌کنند، پاسخ ساده‌ای ندارد. برآوردهای غیررسمی درون جامعه ایرانی ارقامی بیش از ۲۰۰ هزار نفر و در برخی منابع محلی حدود ۲۵۰ هزار نفر را مطرح می‌کنند، اما این اعداد آمار رسمی دولت کانادا نیستند. سرشماری ۲۰۲۱ کانادا تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد: اداره آمار کانادا (Statistics Canada) در منطقه کلان‌شهری سرشماری تورنتو (Toronto Census Metropolitan Area یا Toronto CMA) تعداد ۸۸ هزار و ۹۱۵ نفر را ثبت کرده که «خاستگاه قومی یا فرهنگی ایرانی» (Iranian ethnic or cultural origin) گزارش کرده‌اند. در کل کانادا نیز این رقم ۲۰۰ هزار و ۴۶۵ نفر بوده است.

فاصله میان آمار رسمی و برآوردهای رایج درون جامعه را نمی‌توان با یک توضیح ساده حل کرد. تعریف آماری «خاستگاه قومی یا فرهنگی» با تابعیت، کشور محل تولد یا زبان مادری یکسان نیست و خود اداره آمار کانادا نیز بر این تفاوت تأکید می‌کند. افراد ممکن است بیش از یک خاستگاه قومی یا فرهنگی را گزارش کنند و نسل‌های بعدی مهاجران نیز الزاماً هویت خود را به همان شکلی ثبت نمی‌کنند که نسل نخست ثبت کرده است. بنابراین رقم حدود ۲۵۰ هزار نفر را نمی‌توان به عنوان جمعیت رسمی ایرانیان تورنتوی بزرگ معرفی کرد، همان‌طور که عدد سرشماری نیز الزاماً معادل تمام کسانی نیست که در تعریف گسترده‌تر اجتماعی و فرهنگی، خود را بخشی از جامعه ایرانی این منطقه می‌دانند.

اما آنچه در خیابان دیده می‌شود، کمتر از این اختلاف آماری تأثیر می‌پذیرد. کافی است در خیابان یانگ (Yonge Street) از نورت یورک به سمت شمال حرکت کنید. نان سنگک از تنور بیرون می‌آید، چند متر آن‌طرف‌تر نام یک پزشک یا وکیل ایرانی روی تابلو دیده می‌شود و در کافه‌ای در همان حوالی، گفت‌وگوی میز کناری به فارسی است. برای مهاجری که سال‌ها پیش وارد کانادا شده، اینها جزئیات کوچکی نیستند. بخشی از چیزهایی که مهاجرت زمانی از زندگی روزمره حذف می‌کرد، حالا در چند خیابان دوباره در دسترس قرار گرفته است.

شورای شهر تورنتو (Toronto City Council) در نشست ۲۴ و ۲۵ ژوئن، «منطقه فرهنگی ایران کوچک» را همراه با «منطقه فرهنگی جامائیکای کوچک» (Little Jamaica Cultural District)، «منطقه فرهنگی محله چینی‌های غربی» (West Chinatown Cultural District)، «منطقه فرهنگی چرچ و ولزلی ویلج» (Church-Wellesley Village Cultural District) و «منطقه فرهنگی بنگلاتاون» (Banglatown Cultural District) به عنوان پنج منطقه نخست در برنامه مناطق فرهنگی تورنتو (Toronto Cultural Districts Program) به رسمیت شناخت.

این تصمیم در ظاهر یک مصوبه شهری است، اما پشت آن داستانی بسیار طولانی‌تر قرار دارد: داستان جامعه‌ای که خیلی پیش از آنکه شهرداری نامی رسمی برای بخشی از جغرافیای حضورش انتخاب کند، جای خود را در این شهر ساخته بود.

تولد «تهرانتو»

مهاجرت ایرانیان به کانادا در دهه‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق شتاب بیشتری گرفت و در موج‌های بعدی با ورود دانشجویان، متخصصان، صاحبان کسب‌وکار و خانواده‌هایی با انگیزه‌های متفاوت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ادامه پیدا کرد. تورنتو به یکی از مهم‌ترین مقصدهای این مهاجرت تبدیل شد و در داخل شهر، نورت یورک و محور خیابان یانگ به تدریج به یکی از نخستین مراکز زندگی و فعالیت جامعه ایرانی تبدیل شدند.

خود شهرداری تورنتو این بخش از خیابان یانگ را قدیمی‌ترین محل استقرار جامعه ایرانی در شهر توصیف کرده است. کسب‌وکارهای کوچک ایرانی به مرور در این محور ظاهر شدند و هرکدام چیزی بیشتر از یک واحد تجاری به محله اضافه کردند. سوپرمارکت ایرانی فقط محل خرید مواد غذایی نبود. نانوایی، رستوران، کتابفروشی، دفتر خدماتی و رسانه فارسی نیز به نقاط ارتباط جامعه‌ای تبدیل شدند که هنوز داشت جای خود را در شهر جدید پیدا می‌کرد. مهاجر تازه‌وارد می‌توانست آنجا زبان خودش را بشنود، اطلاعات بگیرد، شبکه اجتماعی پیدا کند و برای مدتی کوتاه احساس کند فاصله میان زندگی قدیم و جدید کمی کمتر شده است.

هرچه جمعیت بیشتر شد، چهره یانگ نیز تغییر کرد. فارسی بیشتر روی ویترین‌ها نشست، رستوران‌ها و شیرینی‌فروشی‌ها بیشتر شدند و در کنار آنها شبکه‌ای از پزشکان، وکلا، حسابداران، مشاوران املاک، رسانه‌ها و دیگر خدمات فارسی‌زبان شکل گرفت. این تجمع به تدریج نام غیررسمی خودش را هم پیدا کرد: «تهرانتو» (Tehranto).

ترکیبی از «تهران» و «تورنتو» که هیچ‌گاه نام رسمی یک محله نبود و مرز اداری مشخصی هم نداشت، اما برای بسیاری از ایرانیان شهر نیازی به توضیح نداشت. تهرانتو بیش از آنکه نقطه‌ای روی نقشه باشد، نوعی جغرافیای ذهنی بود، اشاره‌ای به محور یانگ و مناطق شمال تورنتو که حضور ایرانیان در آنها به شکل آشکاری دیده و شنیده می‌شد.

این اصطلاح به مرور از گفت‌وگوهای روزمره فراتر رفت. دانشگاه متروپولیتن تورنتو (Toronto Metropolitan University یا TMU) اکنون در پروژه‌ای با عنوان «تهرانتو: روایت‌هایی از خانه و تعلق در میان ایرانیان مهاجر تورنتو» (Tehranto: Stories of Home and Belonging from Toronto’s Iranian Diaspora) بیش از چهار دهه حضور ایرانیان در تورنتو را از زاویه مهاجرت، خانه، تعلق و تغییر فضای شهری بررسی می‌کند. پژوهشگران این پروژه، شکل‌گیری تهرانتو را حاصل موج‌های مختلف مهاجرت ایرانیان از اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی تا امروز می‌دانند و آن را هم یک فضای جغرافیایی و هم فضایی ذهنی برای احساس تعلق ایرانیان مهاجر بررسی می‌کنند.

اما جغرافیای ایرانیان ثابت نماند. با گذشت زمان و رشد جامعه، بخشی از خانواده‌های ایرانی از نورت یورک به سمت شمال حرکت کردند. تورن‌هیل و به ویژه ریچموند هیل به مراکز مهم دیگری برای سکونت ایرانیان تبدیل شدند و امتداد خیابان یانگ عملاً به رشته‌ای تبدیل شد که بخش بزرگی از این جغرافیای تازه را به یکدیگر متصل می‌کرد. سرشماری ۲۰۲۱ ابعاد این تمرکز را روشن‌تر می‌کند. در ریچموند هیل حدود ۲۰ هزار و ۳۴۰ نفر خاستگاه قومی یا فرهنگی ایرانی را گزارش کرده‌اند، یعنی ۱۰.۱ درصد جمعیت شهر. ایرانیان در این شاخص، پس از افرادی با خاستگاه چینی، دومین گروه بزرگ گزارش‌شده در ریچموند هیل بودند.

در کل منطقه کلان‌شهری سرشماری تورنتو نیز ۸۸ هزار و ۹۱۵ نفر خاستگاه ایرانی را گزارش کرده‌اند. این عدد فاصله زیادی با برآوردهای غیررسمی بیش از ۲۰۰ هزار نفری دارد، اما حتی با معیار محافظه‌کارانه‌تر آمار رسمی نیز تمرکز جامعه ایرانی در شمال تورنتوی بزرگ قابل توجه است. به این ترتیب، تهرانتو امروز دیگر یک چهارراه یا چند بلوک مشخص نیست. جغرافیای جامعه ایرانی از نورت یورک عبور کرده و به تورن‌هیل، ریچموند هیل، وان (Vaughan)، مارکام (Markham) و نقاط دیگر رسیده است. با این همه، همان محور قدیمی یانگ هنوز چیزی شبیه نقطه آغاز این داستان باقی مانده است.

از تهرانتو تا «ایران کوچک»

آنچه امروز «ایران کوچک» نامیده می‌شود، محصول یک تصمیم ناگهانی شورای شهر نیست. مسیر رسمی شدن آن چند سال طول کشید. در ۲۹ مارس ۲۰۲۳، شورای شهر تورنتو به اتفاق آرا از بررسی تعیین بخشی از قسمت شمالی خیابان یانگ به عنوان یک «منطقه فرهنگی» (Cultural District) برای به رسمیت شناختن جامعه ایرانی حمایت کرد.

دو سال بعد، در ۲۶ و ۲۷ مارس ۲۰۲۵، شورا پنج هزار دلار برای ساخت و نصب تابلوهای «ایران کوچک» (Little Iran) اختصاص داد. محدوده تعیین‌شده بخشی از خیابان یانگ از خیابان کامر (Cummer Avenue) و خیابان دروری (Drewry Avenue) در جنوب تا خیابان مور پارک (Moore Park Avenue) و خیابان ماداواسکا (Madawaska Avenue) در شمال بود. این تابلوها نام قانونی Yonge Street را تغییر نمی‌دهند، بلکه شناسایی نمادین این محدوده به عنوان «Little Iran» هستند.

در سال ۲۰۲۶ پروژه یک مرحله دیگر پیش رفت. شهر ۴۵ هزار دلار برای «پروژه بنرهای تیرهای خیابانی ایران کوچک» (Little Iran Street Pole Banner Project) در نظر گرفت. براساس اسناد بودجه شهرداری، سازمان هنرهای نورت یورک (North York Arts یا NYA) مسئول هدایت پروژه است و قرار است ۱۲ بنر هنری با آثار هنرمندان کانادایی ایرانی‌تبار روی تیرهای دو سوی خیابان یانگ در نزدیکی سنتر پارک ویلودیل (Willowdale’s Centre Park) نصب شود. برنامه همچنین شامل مشورت با جامعه محلی، فراخوان هنرمندان و مشارکت جوانان است.

در ۲۵ و ۲۶ مارس امسال، شورای شهر از کارکنان شهرداری خواست طراحی نهایی برنامه مناطق فرهنگی را آماده کنند و پیشنهادهای لازم برای به رسمیت شناختن رسمی «ایران کوچک» را به نشست ۹ ژوئن کمیته توسعه اقتصادی و اجتماعی (Economic and Community Development Committee) ارائه دهند. کمیته در ۹ ژوئن این پیشنهاد را با اصلاحاتی تصویب کرد و پرونده برای تصمیم نهایی به شورای شهر رفت. سرانجام در نشست ۲۴ و ۲۵ ژوئن، شورای شهر تورنتو بدون اصلاح و بدون بحث بیشتر، برنامه را تصویب کرد و «منطقه فرهنگی ایران کوچک» رسماً در کنار چهار منطقه فرهنگی دیگر به رسمیت شناخته شد.

این عنوان البته نباید بزرگ‌تر از معنای واقعی آن تعبیر شود. «منطقه فرهنگی» به معنای ایجاد یک منطقه اداری مستقل نیست و به کسب‌وکارهای ایرانی نیز به طور خودکار امتیازات مالی ویژه نمی‌دهد. برنامه شهرداری قرار است به صورت مرحله‌ای اجرا شود. مرحله نخست بر شناسایی رسمی این مناطق و تقویت ظرفیت‌های محلی متمرکز است. ابزارهای اقتصادی احتمالی برای مقابله با جابه‌جایی کسب‌وکارهای دارای اهمیت فرهنگی، از جمله «طرح‌های بهسازی اجتماعی» (Community Improvement Plans یا CIPs)، همچنان نیازمند بررسی، مشورت، بودجه و تصمیم‌های بعدی شورای شهر هستند.

اما شاید اهمیت اصلی تصمیم شهرداری را باید جای دیگری جست‌وجو کرد. Little Iran نام رسمی امروز است، اما Tehranto نامی بود که خود جامعه سال‌ها پیش برای تجربه زندگی ایرانی در این بخش از شهر ساخته بود. یکی از مسیر مصوبات و ساختار اداری شهر آمده و دیگری از زبان روزمره مهاجرانی که به تدریج بخشی از شمال تورنتو را به خانه خود تبدیل کردند. فاصله میان این دو نام، در واقع بخشی از تاریخ چند دهه حضور ایرانیان در این شهر است.

وقتی یک جامعه وارد نقشه شهر می‌شود

محله‌های مهاجرنشین با مصوبه شورای شهر ساخته نمی‌شوند. آنها زمانی شکل می‌گیرند که آدم‌ها می‌مانند، فروشگاه باز می‌کنند، خانواده تشکیل می‌دهند، رسانه و نهاد فرهنگی می‌سازند، فرزندانشان را بزرگ می‌کنند و بخشی از زبان، حافظه و فرهنگ خود را وارد زندگی روزمره شهر می‌کنند. جامعه ایرانی تورنتو نیز چنین مسیری را طی کرده است. نسلی از مهاجران زمانی وارد شهری شد که برای پیدا کردن نان ایرانی، روزنامه فارسی یا فروشگاهی با محصولات آشنای خانه باید جست‌وجو می‌کرد. نسل بعد در شهری بزرگ شد که فارسی را روی ویترین‌ها می‌دید. امروز در بخش‌هایی از ریچموند هیل و شمال تورنتوی بزرگ، شنیدن فارسی در خیابان یا دیدن نام‌های ایرانی روی تابلو کسب‌وکارها دیگر اتفاقی غیرمعمول نیست.

این رشد الزاماً داستانی ساده یا بدون تناقض نیست. جامعه ایرانی کانادا مجموعه‌ای یکدست نیست. نسل‌ها، تجربه‌های مهاجرت، زبان، طبقه اجتماعی، نگاه‌های سیاسی و حتی تعریف افراد از «ایرانی بودن» متفاوت است. بعضی‌ها هنوز «تهرانتو» را نام طبیعی‌تر این جغرافیا می‌دانند. برخی «ایران کوچک» را ترجیح می‌دهند و کسانی نیز ممکن است هیچ‌کدام را نماینده خود ندانند. حتی بر سر اینکه امروز چند ایرانی در تورنتوی بزرگ زندگی می‌کنند، فاصله بزرگی میان عدد رسمی سرشماری و برآوردهای رایج درون جامعه وجود دارد.

اما این اختلاف نباید به مخلوط کردن دو نوع داده منجر شود. آنچه می‌توان با قطعیت گفت این است که سرشماری ۲۰۲۱ در منطقه کلان‌شهری تورنتو ۸۸ هزار و ۹۱۵ نفر با خاستگاه قومی یا فرهنگی ایرانی ثبت کرده است. در مقابل، رقم بیش از ۲۰۰ هزار تا حدود ۲۵۰ هزار نفر برآوردی غیررسمی است که در بخش‌هایی از جامعه ایرانی مطرح می‌شود و نباید با آمار رسمی سرشماری یکی دانسته شود.

فارغ از اینکه کدام تعریف را برای اندازه این جامعه مناسب‌تر بدانیم، ردپای آن در شهر قابل مشاهده است. جامعه‌ای که حضورش زمانی در چند کسب‌وکار پراکنده در نورت یورک خلاصه می‌شد، امروز بخشی از سیمای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شمال تورنتوی بزرگ است. شورای شهر می‌تواند نام یک منطقه فرهنگی را تصویب کند، تابلو نصب کند و محدوده‌ای روی نقشه مشخص کند. اما آنچه امروز «ایران کوچک» نام گرفته، بسیار پیش‌تر از این مصوبه ساخته شده بود، در مغازه‌هایی که تابلوهای فارسی را روی یانگ نصب کردند، در خانواده‌هایی که نورت یورک را خانه خود کردند و در نسل‌هایی که بعدها مسیرشان را تا تورن‌هیل و ریچموند هیل ادامه دادند.

شهرداری تورنتو در ژوئن ۲۰۲۶ «ایران کوچک» را نساخت. فقط برای نخستین بار، نامی رسمی بر جغرافیایی گذاشت که جامعه ایرانی تورنتو طی چند دهه ساخته بود. «تهرانتو» پیش از آنکه جایگاهی در اسناد شهرداری داشته باشد، در زبان و زندگی مردم وجود داشت. شاید مهم‌ترین معنای تصمیم این هفته نیز همین باشد: جامعه‌ای که زمانی در جست‌وجوی جای خود در تورنتو بود، امروز آن‌قدر در این شهر ریشه دوانده که بخشی از جغرافیای تورنتو رسماً با نام حضور ایرانیان شناخته می‌شود.

نوشته مینا رحیمی روزنامه نگار LJI