بهناز رهبر – نیومارکت | مجله تیتر: برای کسی که خاطره خیلی خوبی از زنبورها ندارد و تازه به نیش آنها هم حساسیت دارد، نوشتن مطلبی در ستایش زنبورها کار چندان سادهای نیست. واکنش طبیعی من به صدای وزوز نزدیک گوش، بیشتر پیدا کردن راه فرار است تا فکر کردن به تنوع زیستی و آینده کره زمین. اما ظاهراً باید در این رابطه تجدیدنظر کنم، چون اگر زنبورها روزی واقعاً از زندگی ما کنار بروند، این بار احتمالاً ما هستیم که باید نگران باشیم.
از ۱۶ می، موزه سلطنتی انتاریو (ROM) نمایشگاهی را با عنوان زنبورها، داستان بقا (BEES: A Story of Survival) افتتاح میکند. نخستین حضور این نمایشگاه در آمریکای شمالی، ترکیبی از علم، هنر، موسیقی و محیطهای فراگیر است که میخواهد ما را برای مدتی وارد جهان زنبورها کند. نمایشگاه از آناتومی و زندگی زنبورها شروع میکند و به نقش آنها در اکوسیستم و تهدیدهایی میرسد که امروز با آن روبهرو هستند. این پروژه که توسط موزههای ملی لیورپول (National Museums Liverpool) با همکاری هنرمند بریتانیایی ولفگانگ باترس (Wolfgang Buttress) شکل گرفته است، از ۱۶ می تا ۱۸ اکتبر در موزه سلطنتی انتاریو ادامه خواهد داشت.
اما شاید برای فهمیدن اهمیت این موجود کوچک اصلاً لازم نباشد وارد موزه شویم. کافی است یک بار با دقت بیشتری به بشقاب غذایمان نگاه کنیم. بخش بزرگی از جهانی که میخوریم، مستقیم یا غیرمستقیم به جابهجایی گرده از یک گل به گل دیگر وابسته است و زنبورها، اگرچه تنها گردهافشانهای طبیعت نیستند، از مهمترین آنها به شمار میروند.
اگر زنبورها سر کار نروند
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد میگوید حدود ۷۵ درصد انواع محصولات غذایی جهان دستکم تا اندازهای به گردهافشانها وابستهاند و گردهافشانها بر حدود ۳۵ درصد حجم تولید محصولات کشاورزی جهان اثر میگذارند. از ۱۱۵ محصول عمده غذایی جهان نیز تولید ۸۷ محصول از فعالیت گردهافشانها سود میبرد. این اعداد معنای نسبتاً سادهای دارند. زنبورها و دیگر گردهافشانها هر روز کاری را انجام میدهند که بخش مهمی از نظام غذایی جهان بدون آن نمیتواند به شکل امروزی ادامه پیدا کند.
ناپدید شدن زنبورها الزاماً انسان را فردای آن روز منقرض نمیکند، اما میتواند سفره او را به شکل قابل توجهی تغییر دهد. میوهها، انواع توت، آجیل، دانهها و بسیاری از سبزیجات از محصولاتی هستند که کاهش شدید گردهافشانها میتواند مقدار، کیفیت یا قیمت آنها را تحت تأثیر قرار دهد. حتی در محصولاتی که کاملاً به گردهافشانی وابسته نیستند، کمبود گردهافشانها میتواند تولید را کاهش دهد. شاید بتوان بدون صدای وزوز زنبورها زندگی کرد، اما احتمالاً نه با همان سفرهای که امروز میشناسیم.
این ماجرا برای انتاریو قصهای دوردست نیست. استان ما خانه بیش از ۴۰۰ گونه زنبور است و در خود تورنتو نیز بیش از ۳۶۰ گونه زنبور بومی شناسایی شدهاند. جالبتر اینکه زنبور عسلی اروپایی که معمولاً با شنیدن کلمه زنبور به ذهن ما میرسد، اصلاً بومی آمریکای شمالی نیست. بسیاری از زنبورهای بومی نیز برخلاف تصور رایج نه در کندوهای بزرگ، بلکه به تنهایی در خاک، ساقه گیاهان و حفرههای طبیعی زندگی میکنند.
به همین دلیل نگرانی دانشمندان درباره آینده زنبورها را نمیتوان فقط با شمردن کندوهای تجاری اندازه گرفت. از دست رفتن زیستگاه، کاهش منابع غذایی، آفتکشها، بیماریها، گونههای مهاجم و تغییرات اقلیمی از فشارهایی هستند که گردهافشانها با آنها روبهرو هستند. شهر تورنتو نیز همین عوامل را در راهبرد رسمی حفاظت از گردهافشانهایش در میان تهدیدهای مهم شناسایی کرده است. ماجرا کمی طعنهآمیز میشود، از یک طرف نگران موجودی هستیم که بخشی از غذای ما به کار روزانه او وابسته است و از طرف دیگر حتی معروفترین محصولش را هم جعل میکنیم.
عسلی که شاید عسل نباشد
عسل امروز فقط محصول یک کندو نیست، یک کالای جهانی است و همین بازار بزرگ، یکی از قدیمیترین محصولات طبیعی بشر را وارد دنیای تقلب غذایی کرده است. روش تقلب هم الزاماً این نیست که شیشهای را با آب و شکر پر کنند و روی آن بنویسند عسل. اضافه کردن شربتهایی که از ذرت، نیشکر، برنج یا منابع دیگر تولید شدهاند میتواند محصولی ارزانتر بسازد که ظاهرش همچنان شبیه عسل است و تشخیص آن برای مصرفکننده عادی تقریباً غیرممکن باشد.
این مسئله آنقدر جدی است که آژانس بازرسی مواد غذایی کانادا (Canadian Food Inspection Agency) برای پیدا کردن شکرهای خارجی در عسل از روشهای آزمایشگاهی پیشرفته استفاده میکند. طبق مقررات کانادا، محصولی که با شکرهای خارجی مخلوط شده باشد نمیتواند به عنوان عسل اصیل فروخته شود. در فاصله آوریل ۲۰۱۹ تا مارس ۲۰۲۰، اقدامات این آژانس باعث شد بیش از ۸۳ هزار کیلوگرم عسل تقلبی از بازار کانادا دور نگه داشته شود. در بررسی هدفمند سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ نیز از ۸۴ نمونه بررسیشده، ۱۰ نمونه به دلیل وجود شکر خارجی نامطلوب تشخیص داده شدند. البته این نمونهبرداری هدفمند بوده است و بنابراین نمیتوان نتیجه آن را به تمام عسل موجود در فروشگاههای کانادا تعمیم داد.
شاید همین تناقض، قصه زنبورها را جالب میکند. موجودی چند سانتیمتری که معمولاً حضورش را با صدای وزوز یا ترس از یک نیش احساس میکنیم، در واقع بخشی از شبکهای عظیم است که از گلهای یک باغچه در نیومارکت تا مزارع کشاورزی، قفسه فروشگاههای مواد غذایی و آزمایشگاههای تشخیص تقلب امتداد پیدا میکند. هرچه بیشتر درباره زنبورها بدانیم، کوچک بودنشان کمتر به چشم میآید.
از ۱۶ می، نمایشگاه زنبورها، داستان بقا (BEES: A Story of Survival) در موزه سلطنتی انتاریو تلاش میکند همین جهان را از زاویه دیگری نشان دهد. شاید برای من که هنوز هم ترجیح میدهم زنبور را از فاصلهای مطمئن تماشا کنم، این بهترین نوع ملاقات باشد. پشت دیوارهای موزه و بدون نگرانی از نیش، میتوان برای چند ساعت وارد دنیای موجودی شد که ما معمولاً از آن فرار میکنیم، در حالی که بخش مهمی از دنیای خودمان به این بستگی دارد که او از ما فرار نکند.
نوشته بهناز رهبر روزنامه نگار LJI
