بهناز رهبر – نیومارکت | مجله تیتر: اگر برج سیان (CN Tower) را از عکسهای امروز تورنتو پاک کنیم، اتفاق عجیبی میافتد. ساختمانها هنوز سر جای خود هستند، دریاچه انتاریو همانجاست و بخشهایی از شهر را همچنان میتوان شناخت، اما انگار به تورنتوی دیگری نگاه میکنیم. برای کسانی که در چند دهه اخیر این شهر را شناختهاند، تصور تورنتو بدون برج سیان دشوار است. با این حال، تا نیم قرن پیش نه تنها این برج در خط آسمان شهر وجود نداشت، بلکه تصویری که تورنتو از خود به جهان نشان میداد کاملاً متفاوت بود.
تورنتو البته پیش از برج سیان هم نشانههای معماری خودش را داشت. در عکسهای قدیمی دهههای ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰، دو ساختمان بیش از بسیاری از بناهای دیگر در خط آسمان شهر خودنمایی میکنند. هتل رویال یورک (Royal York Hotel) که در سال ۱۹۲۹ روبهروی ایستگاه یونیون (Union Station) ساخته شد و ساختمان بانک تجارت (Bank of Commerce) که یک سال بعد در خیابان کینگ (King Street) قد کشید. این دو بنا برای سالها از شاخصترین ساختمانهای مرکز تورنتو بودند، اما شهری که به سرعت در حال رشد بود نمیتوانست برای مدت زیادی با همان خط آسمان باقی بماند.
در دهه ۱۹۶۰، ساختمانهای اداری بلند یکی پس از دیگری ظاهر شدند و مرکز شهر شکل تازهای پیدا کرد. مجموعه تورنتو دومینیون (Toronto Dominion Centre) به خط آسمان اضافه شد و در میدان ناتان فیلیپس (Nathan Phillips Square) نیز دو برج منحنی تالار جدید شهر تورنتو (New City Hall) بالا رفتند. تالار جدید در سال ۱۹۶۵ افتتاح شد و خیلی زود به یکی از شناختهشدهترین تصاویر تورنتوی مدرن تبدیل شد. نشانهای از جایگاه آن هنوز هم روی پرچم شهر دیده میشود. در سال ۱۹۷۴، زمانی که تورنتو برای انتخاب پرچم خود مسابقه برگزار کرد، طرح برنده خطوط سفید دو برج تالار شهر را روی زمینهای آبی قرار داد. در همان زمان، چند کیلومتر پایینتر و در میان زمینهای راهآهن، سازه دیگری در حال بالا رفتن بود که قرار بود تصویر شهر را بار دیگر تغییر دهد.
ساخت برج سیان در ۶ فوریه ۱۹۷۳ در زمینهای راهآهن (Railway Lands)، میان خیابان فرانت (Front Street) و دریاچه انتاریو آغاز شد. منطقهای که امروز بخشی از قلب گردشگری تورنتو است، آن زمان بیشتر با ریل، قطار و فعالیتهای صنعتی شناخته میشد. برج از دل همین چشمانداز صنعتی بالا آمد، اما دلیل ساخت آن در ابتدا نه ایجاد یک جاذبه گردشگری بود و نه ساختن نمادی تازه برای شهر.
تورنتو به سرعت بلندتر میشد و آسمانخراشهای تازه در مسیر انتقال امواج رادیویی و تلویزیونی اختلال ایجاد میکردند. شرکت راهآهن ملی کانادا (Canadian National) به سازهای نیاز داشت که بتواند سیگنالها را از بالای ساختمانهای جدید عبور دهد. به این ترتیب، آنچه به عنوان پاسخی مهندسی به یک مشکل مخابراتی آغاز شده بود، به تدریج به بزرگترین نشانه بصری شهر تبدیل شد. رشد عمودی تورنتو مشکلی ایجاد کرده بود و راه حل آن، ساخت سازهای بود که از همه شهر بلندتر بایستد.
بیش از ۱۵۰۰ نفر طی حدود ۴۰ ماه روی این پروژه کار کردند. بتن در قالبی متحرک ریخته میشد و ستون برج تقریباً هر روز کمی بیشتر از شهر فاصله میگرفت. تا فوریه ۱۹۷۴، برج از هر سازه دیگری در کانادا بلندتر شده بود، اما یکی از تماشاییترین مراحل ساخت هنوز باقی مانده بود. در مارس ۱۹۷۵، هلیکوپتر غولپیکر سیکورسکی (Sikorsky) معروف به «اولگا» (Olga) بر فراز تورنتو ظاهر شد و قطعات آنتن را یکی پس از دیگری به بالای برج منتقل کرد. سرانجام در ۲ آوریل ۱۹۷۵، سازه به ارتفاع نهایی ۵۵۳.۳۳ متر رسید.
اما برای فهمیدن اندازه واقعی این تغییر، شاید بهتر باشد به جای اعداد، دوباره به عکسهای آن سالها نگاه کنیم. در تصاویر مراحل ساخت، برج ابتدا مانند خطی باریک از میان انبوه ریلها، انبارها و ساختمانهای مرکز شهر بیرون میآید. هرچه ارتفاع بیشتر میشود، رابطه آن با شهر هم تغییر میکند. ساختمانهایی که تا چند سال پیش بر خط آسمان مسلط بودند، ناگهان کوتاه به نظر میرسند. برج دیگر فقط بخشی از یک کارگاه ساختمانی نیست، از تقریباً هر نقطه مرتفع شهر دیده میشود.
برای مردم تورنتو، این تغییر یکشبه اتفاق نیفتاد. آنها نزدیک به سه سال شاهد بالا رفتن سازهای بودند که هر هفته کمی بیشتر وارد زندگی روزمرهشان میشد. مسافری که از ایستگاه یونیون بیرون میآمد، رانندهای که از بزرگراه گاردینر (Gardiner Expressway) میگذشت یا کسی که از جزایر تورنتو به شهر نگاه میکرد، میتوانست مراحل شکل گرفتن آن را ببیند. شاید همین ساخته شدن تدریجی بود که برج را حتی پیش از افتتاح رسمی وارد حافظه شهر کرد. تورنتو مجبور نبود یک روز صبح با نماد تازهاش روبهرو شود. شهر سه سال فرصت داشت تا آرامآرام به حضور آن عادت کند.
برج سیان در ۲۶ ژوئن ۱۹۷۶ به روی مردم باز شد و تورنتو حالا سازهای داشت که هنگام تکمیل، بلندترین سازه مستقل جهان بود. اما اهمیت برج فقط در رکورد ارتفاع آن خلاصه نشد. از فاصلهای که هنوز خیابانها و بسیاری از ساختمانهای شهر قابل تشخیص نبودند، برج دیده میشد و حضورش به تنهایی میتوانست تورنتو را معرفی کند. سازهای که برای حل یک مشکل مخابراتی ساخته شده بود، آرامآرام وارد کارتپستالها، عکسهای خانوادگی، گزارشهای تلویزیونی و تصویر جهانی شهر شد.
پنجاه سال بعد، تورنتو به مناسبت سالگرد برج، در برنامه درهای باز تورنتو (Doors Open Toronto) در روزهای ۲۳ و ۲۴ مه، تور ویژهای از بخشهای پشت صحنه آن برگزار میکند. با این حال، شاید یکی از جالبترین راهها برای دیدن اهمیت این پنجاه سال، بالا رفتن از برج نباشد. کافی است برای لحظهای آن را دوباره از تصویر شهر حذف کنیم و به تورنتویی نگاه کنیم که هنوز برج سیان را نداشت.
آرشیو شهر تورنتو (City of Toronto Archives) عکسهای هوایی سالهای ۱۹۶۰، ۱۹۷۰، ۱۹۷۳، ۱۹۷۵ و ۱۹۷۶ را نگهداری میکند. کنار هم گذاشتن این تصاویر فقط تغییر ارتفاع ساختمانها را نشان نمیدهد، بلکه تغییر هویت بصری یک شهر را ثبت میکند. زمانی هتل رویال یورک بر خط آسمان تورنتو تسلط داشت، بعد تالار شهر به نشانه تورنتوی مدرن تبدیل شد و سرانجام ستونی بتنی از میان زمینهای راهآهن بالا آمد و تعریف تازهای از شهر ساخت.
امروز کافی است از جزایر تورنتو (Toronto Islands) به سمت شمال نگاه کنیم. برج سیان تقریباً پیش از هر چیز دیگری دیده میشود و حذف آن از تصویر دشوار است. شاید به همین دلیل عکسهای تورنتو پیش از سال ۱۹۷۳ هنوز اینقدر جذاباند. آنها شهری را نشان میدهند که بسیاری از اجزایش برای ما آشناست، اما چیزی در آن کم است که امروز نبودنش تقریباً غیرقابل تصور به نظر میرسد: نمادی که برای نماد شدن ساخته نشده بود.
نوشته بهناز رهبر روزنامه نگار LJI
