کاوه مدنی و جایزه نوبل آب

مینا رحیمی, تورنتو | مجله تیتر: شب ۲۶ آگوست ۲۰۲۶ در تالار شهر استکهلم، کاوه مدنی مقابل کارل شانزدهم گوستاف، پادشاه سوئد، ایستاد تا جایزه آب استکهلم ۲۰۲۶ را دریافت کند. مجسمه کریستالی آبی‌رنگی که آن شب به دست او سپرده شد، نماد معتبرترین جایزه جهان در حوزه آب است، جایزه‌ای که به دلیل جایگاهش در محافل علمی و بین‌المللی اغلب آن را «نوبل آب» می‌نامند. برای مدنی، حضور در استکهلم معنای دیگری هم داشت. او سال‌ها پیش برای تحصیل در رشته منابع آب به سوئد آمده بود و کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه لوند گرفته بود. حالا به همان کشور بازگشته بود تا یکی از مهم‌ترین افتخارات حرفه‌ای خود را از پادشاه سوئد دریافت کند.

مدنی پس از مراسم در پیامی فارسی نوشت که با خاطراتی شیرین و فراموش‌نشدنی سوئد را ترک می‌کند و خوشحال است که این افتخار را داشته تا «نام ایران عزیز» را با خود به صحنه‌ای جهانی ببرد. آنچه در استکهلم اتفاق افتاد، البته لحظه اعلام برنده نبود. نام مدنی پنج ماه پیش، در ۱۸ مارس ۲۰۲۶، طی مراسم روز جهانی آب در مقر یونسکو در پاریس به عنوان برنده جایزه آب استکهلم اعلام شده بود. مراسم ۲۶ آگوست، در جریان هفته جهانی آب، مرحله رسمی اهدای جایزه بود.

جایگاه این جایزه در جهان آب چنان بالاست که از آن به عنوان «نوبل آب» یاد می‌شود. دانشگاه سازمان ملل آن را معتبرترین جایزه جهان در حوزه آب معرفی کرده است. انتخاب مدنی یک رکورد تاریخی نیز به همراه داشت. او در ۴۴ سالگی جوان‌ترین برنده تاریخ جایزه آب استکهلم شد. مدنی همچنین نخستین مقام سازمان ملل و نخستین سیاستمدار سابقی است که این جایزه را دریافت می‌کند.

اما دلیل انتخاب او فقط سابقه دانشگاهی یا مجموعه‌ای از تحقیقات درباره کمبود آب نبود. بخش مهمی از کار مدنی به تغییر نگاه به خود بحران آب مربوط می‌شود. تحقیقات او نشان می‌دهد که مشکل آب را نمی‌توان همیشه تنها با خشکسالی، کمبود بارندگی یا تغییرات اقلیمی توضیح داد. تصمیم‌های سیاسی، الگوی کشاورزی و مصرف، نحوه تخصیص منابع و ضعف حکمرانی نیز می‌توانند یک جامعه را به بحران آب برسانند. کمیته جایزه هنگام معرفی مدنی بر همین توانایی او در پیوند دادن پژوهش درباره مدیریت منابع آب با سیاست‌گذاری، دیپلماسی و فعالیت بین‌المللی تأکید کرد.

یکی از مفاهیمی که نام مدنی با آن گره خورده، «ورشکستگی آبی» است. منطق آن را می‌توان به یک حساب بانکی تشبیه کرد. طبیعت هر سال مقدار مشخصی آب در اختیار ما قرار می‌دهد و منابع زیرزمینی و ذخایری که طی سال‌ها شکل گرفته‌اند، حکم پس‌انداز را دارند. اگر جامعه برای مدتی طولانی نه تنها بیشتر از ورودی سالانه خود مصرف کند، بلکه دائماً از ذخایرش نیز برداشت کند، ممکن است به نقطه‌ای برسد که بازگشت کامل به شرایط گذشته دیگر ممکن نباشد. در چنین شرایطی، دیگر با بحرانی موقت روبه‌رو نیستیم که بتوان انتظار داشت پس از مدتی همه چیز به وضعیت سابق بازگردد.

داستان آب برای مدنی تنها یک موضوع دانشگاهی نبوده است. او متولد تهران است، مهندسی عمران را در دانشگاه تبریز خواند و پس از تحصیل در سوئد، دکترای مهندسی عمران و محیط زیست خود را از دانشگاه کالیفرنیا در دیویس گرفت. بعدها در مراکز دانشگاهی مختلف از جمله امپریال کالج لندن و دانشگاه ییل فعالیت کرد. مدنی سپس به ایران بازگشت و به عنوان معاون سازمان حفاظت محیط زیست فعالیت کرد. دوران حضور او در ایران اما کوتاه بود. او با بازداشت و بازجویی امنیتی روبه‌رو شد و بعدها درباره فشارهایی که در آن دوره متحمل شده بود سخن گفت. مدنی در سال ۲۰۱۸ ایران را ترک کرد و فعالیت علمی و بین‌المللی خود را در خارج از کشور ادامه داد.

این مسیر سرانجام به کانادا رسید. مدنی امروز در تورنتو زندگی می‌کند و مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد است که مقر آن در ریچموند هیل انتاریو قرار دارد. این مؤسسه به عنوان اندیشکده سازمان ملل در حوزه آب فعالیت می‌کند و مدنی از کانادا پژوهش و سیاست‌گذاری بین‌المللی درباره امنیت آب، سازگاری با تغییرات اقلیمی و ارتباط آب با مسائل گسترده‌تر توسعه و امنیت انسانی را هدایت می‌کند.

به این ترتیب، صحنه استکهلم نقطه تلاقی بخش‌های مختلف زندگی او بود. دانشجویی ایرانی که زمانی برای مطالعه منابع آب به سوئد رفته بود، به ایران بازگشت و وارد سیاست‌گذاری محیط زیست شد، دوباره کشور را ترک کرد و سرانجام فعالیت خود را در سازمان ملل در کانادا ادامه داد. سال‌ها بعد، همان مسیر او را دوباره به سوئد رساند. این بار نه به عنوان دانشجوی منابع آب، بلکه به عنوان جوان‌ترین برنده تاریخ معتبرترین جایزه جهانی این حوزه، در برابر پادشاه سوئد و با مجسمه کریستالی «نوبل آب» در دست. مدنی پس از آن شب، در میان همه آنچه می‌توانست درباره این موفقیت بگوید، یک چیز را برجسته کرد: خوشحالی از اینکه توانسته بود نام ایران را با خود به آن صحنه جهانی ببرد.

نوشته مینا رحیمی روزنامه نگار LJI